Gevaarlijke honden: wat klopt er echt van alles wat je erover leest?

Elk jaar worden ongeveer 150.000 Nederlanders gebeten door een hond. Toch blijft het echt begrijpen van gevaarlijk hondengedrag voor de meeste mensen een blinde vlek. Niet omdat ze het niet interesseert, maar omdat de informatie die rondgaat vaak oppervlakkig, verouderd of simpelweg misleidend is.

Op de meeste plekken vind je een lijst met rassen en de mededeling dat “elke hond kan bijten.” Dat klopt. Maar het helpt je niet verder. Je weet daarna nog steeds niet waarom sommige honden gevaarlijker zijn dan andere, hoe je gevaarlijk gedrag herkent voordat het escaleert en wat je moet doen als het tóch misgaat.

Wat maakt een hond gevaarlijk?

De discussie over gevaarlijke honden draait al decennia om één vraag: is het het ras of is het de eigenaar? Het eerlijke antwoord is: allebei, maar niet in gelijke mate en niet los van elkaar.

Wat een bijtincident werkelijk gevaarlijk maakt, is de combinatie van drie factoren: de fysieke capaciteit van de hond (bijtkracht, formaat, spiermassa), de bijtstijl (loslaten of vasthouden en schudden) en de aanvalsdrempel (hoe snel escaleert het gedrag naar bijten). Dat laatste wordt sterk beïnvloed door socialisatie, opvoeding en de situatie op dat moment.

Bijtstijl maakt het verschil, niet alleen bijtkracht

Dat een chihuahua minder schade aanricht dan een rottweiler heeft maar gedeeltelijk met bijtkracht te maken. Het grote verschil zit in wat een hond doet nadat hij bijt.

Hoog-risico honden bijten, houden vast en schudden. Dat is het gedrag dat ernstige weefselbeschadiging veroorzaakt, verwondingen die plastische chirurgie vereisen. Honden die bijten en loslaten, richten veel minder letsel aan; ook als ze groot zijn.

Ras als factor

Bepaalde rassen zijn door selectief fokken genetisch sterker geneigd tot specifiek gedrag, inclusief meer persistente bijtstijlen en een lagere aanvalsdrempel. Dat is een feit en het wegrelativeren ervan helpt niemand. Maar genetische aanleg is geen automatisme.

Een American Staffordshire Terrier die goed gesocialiseerd is en dagelijks serieuze beweging en mentale uitdaging krijgt, is geen gevaarlijke hond. Dezelfde hond in een kelderbox bij een eigenaar die hem als statusobject houdt: dat is een heel ander verhaal.

Minister Adema schreef in 2023 aan de Tweede Kamer: “Geen enkele hond wordt agressief geboren.” Dat is tegelijkertijd correct en onvolledig. Aanleg speelt een rol, maar de eigenaar is de bepalende variabele in de meeste bijtincidenten. Politicologen, gedragstherapeuten en dierenartsen zijn het daarover eens.

De officiële lijst van hoog-risico honden in Nederland

De Rijksoverheid publiceerde in 2017 een lijst met honden die als hoog-risico worden aangemerkt. Deze lijst is gebaseerd op vier criteria: de fysieke verschijning van de hond, de bijtstijl, de bijtintensiteit en de erfelijke basis. Het gaat niet om een verbod; het is een classificatie waarmee gemeenten beleid kunnen voeren.

De volgende rassen, look-alikes en alle kruisingen daarmee vallen in elk geval in de categorie hoog-risico hond:

• American Bulldog
• American Pitbull Terriër
• American Staffordshire Terriër
• Staffordshire Bull Terriër
• Rottweiler
• Cane Corso
• Boerboel
• Dogo Argentino
• Fila Brasileiro
• Tosa Inu
• Bullmastiff
• Bull Terriër
• Anatolische Herder
• Kaukasische Owcharka
• Bully Kuta
• Bandog
• Alano
• Pitbull-achtigen (alle kruisingen)

Honden met een stamboom erkend door de Raad van Beheer vallen in principe niet onder de hoog-risico categorie, omdat bij erkende fokkers scherper wordt toegezien op socialisatie, gedragsselectie en een goede match met de eigenaar.

Wat is precies een hoog-risico hond?

Een hoog-risico hond is een hond die bij bijten in staat is tot het toebrengen van bovenmatig ernstige bijtschade. Dat komt door de combinatie van een lage aanvalsdrempel, het niet of nauwelijks waarschuwen vóór een aanval, het niet loslaten na bijten en het schudden van het slachtoffer; in combinatie met bijtkracht en formaat.

Gevaarlijk gedrag van honden herkennen

De meeste mensen weten niet hoe een hond communiceert dat hij over zijn grens gaat. Honden bijten bijna nooit “zomaar”. Ze hebben vrijwel altijd signalen gegeven die niet zijn opgemerkt of serieus zijn genomen.

Het escalatiemodel

Hondenagressie verloopt in gradaties. Het begint niet bij bijten. Vroege signalen zijn subtiel, latere signalen zijn duidelijker. Wie de vroege signalen leert lezen, voorkomt de meeste incidenten.

Let op: bestraffen van grommen is gevaarlijk

Wie een hond bestraft als die gromt, leert de hond zijn waarschuwing te onderdrukken. Het gevolg: een hond die “zonder waarschuwing” bijt, terwijl hij dat eerder wél signaleerde, maar geleerd heeft dat signalen niet gewenst zijn. Dit is een van de meest gemaakte fouten door eigenaren.

Cijfers van bijtincidenten in Nederland

De officiële statistieken over hondenbeten in Nederland zijn schaars en verouderd. De meest geciteerde cijfers — 150.000 bijtincidenten per jaar — stammen uit onderzoek van 2007–2008. Er is sindsdien geen vergelijkbaar nationaal onderzoek gedaan. Een van de grootste knelpunten in het Nederlandse hondenbeleid is dat er geen verplichte centrale registratie bestaat. Per 2023 rapporteerde minder dan 15% van de Nederlandse gemeenten aan het Landelijk Honden Dossier.

Wat weten we wel zeker?

Jaarlijks komen circa 1.800 mensen op de Spoedeisende Hulp na een hondenbeet. Ongeveer 200 van hen worden daarna opgenomen. Plastisch chirurgen registreerden in anderhalf jaar tijd ruim 100 gevallen waarbij chirurgie nodig was. Bijna de helft van die slachtoffers (44%) was jonger dan 8 jaar. De ernstigste verwondingen kwamen van pitbull-achtigen, rottweilers, staffordshire terriërs en herders.

Wie loopt het meeste risico?

Kinderen zijn vaker slachtoffer dan volwassenen en hun verwondingen zijn ernstiger. Ze bevinden zich op “bekhoogte”, begrijpen hondentaal niet en onderbreken onbewust vaker het gedrag van de hond.

Bij de helft van alle bijtincidenten met minderjarigen was geen volwassene aanwezig. In negen van de veertien gedocumenteerde dodelijke gevallen beet de hond uit het eigen huishouden.

Wat te doen bij een bijtincident

Als slachtoffer

1. Direct gevaar? Bel 112. Bij ernstig letsel of als de hond nog aanwezig is en dreigt.
2. Wond spoelen en huisarts bellen. Hondenbeten zijn bijna altijd besmet. Spoelen met lauw water, dezelfde dag een huisarts bellen. Tetanusprik kan nodig zijn, afhankelijk van je vaccinatiestatus.
3. Meld het incident. Via het landelijk meldpunt hondenbeten (rijksoverheid.nl) én bij de gemeente. Dit zijn twee afzonderlijke meldingen en ze zijn beide zinvol.
4. Aangifte overwegen. Bij ernstig letsel of als je vreest voor herhaling kun je aangifte doen bij de politie. De eigenaar van een hond is op grond van artikel 6:179 BW aansprakelijk voor de door de hond aangerichte schade.
5. Documenteer alles. Foto’s van de wond, namen van getuigen, gegevens van de eigenaar. Dit is essentieel als je later letselschade wil verhalen.

Als eigenaar van de bijtende hond

Jouw hond heeft iemand gebeten. Dit zijn je verplichtingen en de mogelijke gevolgen:

Na inbeslagname wordt de hond onderworpen aan een risico-assessment. Dit omvat o.a. een gedragstest (MAG-test of TOP-test). Concludeert de gedragstherapeut dat het risico op herhaling groot is, dan kan de rechter besluiten dat de hond niet wordt teruggegeven of wordt geëuthanaseerd. De rechter hoeft het advies niet te volgen, maar doet dat in de praktijk vrijwel altijd.

Wetgeving: wat Nederland wel en niet regelt

Nederland heeft geen rassenverbod. Dat was anders van 1993 tot 2008, toen de Regeling Agressieve Dieren (RAD) van kracht was. Die wet verbood het fokken en houden van pitbull-achtigen. Evaluatie toonde aan dat het aantal bijtincidenten er niet door daalde, waarna de regeling werd afgeschaft. Het bleek vrijwel onmogelijk te handhaven en het leidde tot schrijnende situaties waarbij trouw gehouden honden in beslag werden genomen op basis van uiterlijk.

Wat nu geldt is Art. 6:179 BW. Eigenaar van een hond is aansprakelijk voor schade die de hond aanricht, ook als er geen sprake is van verwijtbaar gedrag van de eigenaar.

Wat staat er op de agenda voor aankomende tijd?

Het demissionaire kabinet werkt aan een pakket maatregelen. Concreet:

• Fokverbod. Een fokverbod voor hoog-risico honden zonder stamboom. Honden met een erkende stamboom vallen hier niet onder, omdat erkende fokkers al aan extra eisen voldoen.
• Meldpunt. Een landelijk meldpunt voor bijtincidenten is in ontwikkeling. Nu rapporteert minder dan 15% van de gemeenten centraal. Het systeem is versnipperd en levert geen bruikbare nationale data.
• Cursus. Een verplichte cursus voor aanschaf van een hond staat opnieuw op de agenda. In 2017 werd dit al aangekondigd, maar nooit ingevoerd.
• Muilkorfplicht. Een landelijke muilkorf- en aanlijnplicht voor honden die gevaarlijk gedrag hebben vertoond. Nu verschilt dit per gemeente.

De eigenaar is de grootste risicofactor

Dit is de sectie die ontbreekt in vrijwel elk artikel over gevaarlijke honden. Rassen worden besproken, wetgeving wordt geciteerd, maar de eigenaar blijft buiten schot. Dat terwijl alle experts het erover eens zijn dat eigenaarsgedrag de bepalende variabele is.

Vier gedragspatronen bij eigenaren die bijtrisico structureel verhogen:

• Impulsaanschaf. Een hond nemen zonder na te denken over het ras, de benodigde beweging, socialisatie-eisen en de eigen woonsituatie. Honden die niet genoeg beweging of mentale uitdaging krijgen, worden gefrustreerd. Frustratie leidt tot agressie.
• Signalen negeren. Grommen als “schattig” behandelen, blaffen weglachen, stresssignalen niet herkennen. Eigenaren die de lichaamstaal van hun hond niet begrijpen, grijpen niet in op het moment dat het nog kan.
• Straf als correctie. Honden corrigeren met pijn, intimidatie of straf verhoogt de stressniveaus en vergroot de kans op agressie. Eén van de meest gedocumenteerde patronen in de wetenschap rond hondenagressie.
• Sociale isolatie. Honden die weinig contact hebben gehad met andere mensen, kinderen of dieren in de eerste levensweken, ontwikkelen geen sociale filters. Ze missen het referentiekader om situaties correct te interpreteren.

De gemeente Amsterdam liet onderzoeken dat consequent preventief overleg met eigenaren van hoog-risico honden in negen jaar tijd resulteerde in nul herhaalincidenten. Niet door honden te verbieden, maar door eigenaren te informeren, te begeleiden en te verplichten tot training.

Praktische tips voor eigenaren en omstanders

Als je zelf een hond hebt

• Socialiseer vroeg. De eerste 8 tot 16 levensweken zijn bepalend. Positieve ervaringen met kinderen, vreemden, geluiden en andere dieren in die periode verminderen angstreacties later drastisch.
• Leer hondentaal. Investeer in het begrijpen van je honds signalen. Er zijn goede Nederlandse boeken en cursussen over hondencommunicatie; dit is geen luxe maar basiskennis.
• Muilkorf = veiligheid, geen schande. Een goed muilkorf is een hulpmiddel, geen straf. Sommige honden hebben hem altijd nodig in de openbare ruimte; dat is verantwoordelijk eigenaarschap.
• Zoek professionele hulp op tijd. Gromt je hond regelmatig, heeft hij al eens gesnapt of gebeten? Wacht niet af. Een erkend gedragstherapeut kan vroegtijdig ingrijpen en in de meeste gevallen helpen.

Als je een onbekende hond tegenkomt

• Nooit zomaar aanraken. Vraag altijd eerst toestemming aan de eigenaar. Beweeg kalm, val de hond niet frontaal aan en zak niet plotseling door je knieën.
• Aangelijnde honden bij winkels. Laat ze met rust. Ze zijn alleen, missen hun baasje en zijn extra alert op dreiging. Dit is een situatie waarbij vreemden relatief vaker gebeten worden.
• Bij dreigende hond: stil staan. Niet rennen: dat activeert het jachtinstinct. Stil staan, zijwaarts gaan staan, geen directe blik aanhouden, rustig weglopen zodra dat kan.

Kinderen leren omgaan met honden

Kinderen zijn onevenwichtig slachtoffer van hondenbeten. Investeer vroeg in basale hondentaal: nooit een hond wakker maken, nooit nader gaan bij een etende hond, nooit een vreemde hond aaiien zonder toestemming. Deze drie regels voorkomen een groot deel van de incidenten met kinderen.

Veelgestelde vragen over gevaarlijke honden

Is een pitbull verboden in Nederland?
Nee. Nederland kent geen rassenverbod. Van 1993 tot 2008 gold de Regeling Agressieve Dieren (RAD), die pitbull-achtigen verbood, maar die regeling is in 2008 afgeschaft omdat ze geen effect had op het aantal bijtincidenten. Pitbull-achtigen zonder stamboom kunnen onder het toekomstige fokverbod vallen, maar dat is nog niet van kracht.

Kan mijn hond worden afgemaakt na een bijtincident?
Ja, dat is mogelijk. Na een ernstig bijtincident kan de hond in beslag worden genomen en worden onderworpen aan een risico-assessment. Als gedragstherapeuten concluderen dat het risico op herhaling hoog is, kan de rechter besluiten tot euthanasie. Dit is een ultimum remedium en wordt niet lichtzinnig ingezet, maar het gebeurt.

Wie is aansprakelijk als een hond bijt?
De eigenaar (of bezitter) van de hond, op grond van artikel 6:179 van het Burgerlijk Wetboek. Dit is een risicoaansprakelijkheid: je hoeft als slachtoffer niet te bewijzen dat de eigenaar iets fout heeft gedaan. De hond heeft gebeten, de eigenaar betaalt. Behalve als het slachtoffer zelf uitdrukkelijk risico heeft aanvaard.

Moet ik mijn hond muilkorven?
In Nederland is een muilkorplicht niet wettelijk verplicht, tenzij de gemeente of rechter dit oplegt na een incident. Gemeenten kunnen muilkorfplichten vastleggen in hun APV en doen dat ook steeds vaker. Als je hond al eens agressief gedrag heeft vertoond, is een muilkorf in de openbare ruimte verstandig.

Hoe meld ik een gevaarlijke hond?
Via het landelijk meldpunt hondenbeten (beschikbaar via rijksoverheid.nl) en bij je gemeente. Bij direct gevaar bel je 112. De meldingen helpen de overheid om inzicht te krijgen in de omvang en aard van bijtincidenten.

Gebeten door een hond? Een letselschadeadvocaat kan helpen

Als je ernstig letsel hebt opgelopen door een hondenbeet, heb je recht op schadevergoeding. Denk aan medische kosten, inkomensverlies, littekens en psychisch letsel. De aansprakelijkheid van de eigenaar is wettelijk vastgelegd, maar dat betekent niet dat de vergoeding vanzelf komt. Een gespecialiseerde letselschade advocaat kent het traject, bewaakt je belangen en rekent doorgaans pas af bij succes.